Kū hoʻokahi nō ka waʻa Hawaiʻi i waena o nā waʻa o ka Moananuiākea.
ʻAʻole kākou e ʻike pono i ke ʻano o nā waʻa hoʻokele kahiko i lawe mai i nā kānaka mua i Hawaiʻi nei, akā ma o nā moʻolelo kahiko a me nā ʻike archeological, ʻike ʻia ua ola nō ka huakaʻi ʻana ma waena o Hawaiʻi a me nā mokupuni ma ka ʻaoʻao hema ma waena o ka makahiki 1100 a me 1300 M.H. A laila, no nā kumu pili i ke kaiāulu a me ke aniau, ua pau ka hoʻi ʻana i ʻelua ʻaoʻao. Ma loko o kēia wā o ka hoʻokaʻawale ʻana, ua ulu ka waʻa Hawaiʻi i kona ʻano kūikawā i ʻike ʻia i kēia lā.
No ka nele o nā pāpā kōhakoha, ua pā pololei mai ka ikaika o nā nalu nui o ke Kai Pākīpika ʻĀkau i nā mokupuni o Hawaiʻi.
ʻO ke Moaʻe, he makani pā mau mai ka Hikina a i ke Komohana, e pā ana ma luna o ke kaula mokupuni o Hawaiʻi; no laila, paʻakikī ka holo ʻana o ka waʻa mai ke Komohana mai, mai Kauaʻi mai, a i ka Hikina, a i Hawaiʻi.
No kēia mau kumu, a no ka pōkole hoʻi o ke kai ma waena o nā mokupuni, ua ulu mai ka waʻa Hawaiʻi he waʻa hoe nui—he mea kōkua wale nō ka peʻa i ka hoʻoikaika ʻana i ka holo.
Ua hoʻolālā ʻia nā waʻa he nui o nā mokupuni o ke Kai Pākīpika Hema ma ke ʻano he waʻa peʻa nui.
Nā hiʻohiʻona kūikawā o ka waʻa Hawaiʻi
Ua wehewehe nā ʻimi ʻāina ʻEulopa o ka wā kahiko i ka waʻa Hawaiʻi he waʻa ʻaʻohe nui o kona hoʻonaninani, he mea i ʻike pinepine ʻia ma nā waʻa o ke Kai Pākīpika Hema. Ua mahalo nui lākou i ke akamai o ka hana ma luna o nā waʻa Hawaiʻi, a ua ʻōlelo hoʻi lākou he “kuʻikahi me nā mea kālai lāʻau akamai loa o ʻEulopa.”
Ma lalo iho nei nā hiʻohiʻona kūikawā e hoʻokaʻawale ai i ka waʻa Hawaiʻi mai nā waʻa o nā mokupuni ʻē aʻe o ke Kai Pākīpika. ʻAʻole paha he kūikawā hoʻokahi kēia mau hiʻohiʻona i Hawaiʻi; akā, ke hui pū ʻia lākou, kū mai he ʻano i loaʻa ʻole ma kekahi wahi ʻē aʻe.
Ka'ele:
ʻO ka ʻiʻo o ke kaʻele waʻa kahiko, he hoʻokahi kumu lāʻau nui i kālai ʻia. ʻO ke kino, he ʻano U—ʻaʻohe iwi kuamoʻo maoli. ʻO ka mua a me ka hope, he ʻuʻuku, he ʻoi, a he poepoe nō hoʻi.
Aia ka laulā nui o ke kaʻele ma hope iki o ke kikowaena. ʻOi aku ka pehu ma ka ʻāpana lalo, e hāʻawi ana i ke kaʻele i ke ʻano o ka ipu.
Ua pili kēia ʻano o ke kaʻele i ke kai—i mea e holo mālie ai ma luna o ke kai ʻino, a e komo a e puka ma waena o nā nalu haki.
Ua uhi ʻia ka mua (ihu) a me ka hope (kua) o nā waʻa a pau me kahi ʻāpana i kālai maikaʻi ʻia i kapa ʻia ʻo ke Kupe. Hoʻopaʻa ke Kupe i ke kai mai ka komo ʻana i loko o ke kaʻele i ka wā e holo ana.
Ua hoʻopau ʻia nā wēlau ʻelua o ke Kupe me kahi ʻāpana i huli aʻe i luna i kapa ʻia ʻo ka Manu. He mea kēia e haki ai i nā nalu e kū mai ana, a e kōkua i ka waʻa e piʻi aʻe a e holo mālie ma luna o ke kai ʻino.
Kupe:
Heluhelu Hou
Heluhelu Hou
Ma mua o ka hoʻokomo ʻana mai o nā mea hana hao i nā makahiki hope o ka makahiki 1700, ua hana ʻia ka Kupe i ʻelua ʻāpana, a laila hoʻopaʻa ʻia me ke aho. Ma hope o ka hōʻea ʻana mai o nā mea hana hao, ua kālai ʻia ka Kupe i hoʻokahi ʻāpana wale nō.
Ama:
'Iako:
Heluhelu Hou
Heluhelu Hou
Ua hana ʻia ka ʻama i ka wā kahiko i hoʻokahi kumu lāʻau wale nō. ʻO ka ʻama Hawaiʻi he ʻākoʻakoʻa mālie, me ka lupe (mua) a me ka kanaka (hope) e piʻi ana mai ke kai aʻe.
ʻO kēia ʻano kūlou, me ke ʻano kūikawā o ka lupe, ʻo ia ka mea e hoʻokaʻawale ai i ka ʻama Hawaiʻi mai nā ʻama ʻē aʻe.
Ua kālai ʻia ka lupe i mea e ʻoki ai i ke kai, e hoʻemi ana i ke kūʻē i ka wā e holo ana i ke kai nui. ʻO ka kanaka hoʻi, ua pālahalaha ʻia kona ʻaoʻao luna, a ua waiho poepoe ʻia kona ʻaoʻao lalo.
ʻO nā ʻiako nā ʻauwaʻa o ka waʻa ama e hoʻohui ana i ka ʻama i ke kaʻele. ʻO nā ʻiako nō hoʻi nā ʻau e hoʻohui ana i nā kaʻele ʻelua o ke waʻa kaulua.
No ke waʻa kaukahi, hana ʻia nā ʻiako me ka lāʻau hau, a kīkoʻo aku ana i ka ʻaoʻao hema o ke kaʻele. ʻO ke ʻano kūpono o ke ʻiako, he ʻano ākea i kona puka ʻana mai ke kaʻele, a laila e piʻo iho ana i kahi e pili pono ai i ka ʻama. ʻO Hawaiʻi kekahi o nā wahi kakaʻikahi ma Polenekia kahi e pili pono ai nā ʻiako ʻelua i ka ʻama.
Ma nā ʻāpana mokupuni ʻē aʻe o Polenekia, ua hoʻopili ʻia nā ʻiako i ka ʻama ma o kekahi mau lāʻau liʻiliʻi i waena o lāua.
Wae:
More on Wae
ʻO nā wae he mau ʻāpana lāʻau ʻano U a i ʻole V e kū ana ma loko o ke kaʻele, a hoʻohana ʻia e paʻa ai nā aho e hoʻopaʻa ana i nā ʻiako i ke kaʻele.
Hoʻolako pū nā wae i ka ikaika no nā ʻaoʻao o ke kaʻele, a kōkua i ka māhele ʻana o nā ikaika wili e kū mai ana i ka wā e holo ana i ke kai ʻino, i mea e ʻole ai e hōʻiliʻili wale ʻia kēlā ikaika ma nā puka moʻo.
Pe'a:
Heluhelu Hou
ʻO ka peʻa Hawaiʻi he ʻano peʻa moana kūikawā i kapa ʻia he peʻa ʻiʻo pāpale ʻaʻama. He ʻekolu ʻao o kēia peʻa, a aia ka wēlau ma lalo o ke kia.
ʻO ka ʻāpana luna o ka peʻa he ʻano U; ʻo kēlā U he puka e ʻae ai i ka makani e holo aʻe ma luna o ka peʻa, e hoʻemi ana i ka ikaika e hiki ke hoʻohuli i ka waʻa.
Heluhelu Hou
Maku'u/Moamoa:
ʻO ka makuʻu, a i ʻole ka moamoa, he ʻāpana ia o ke kaʻele—he ʻoi e kū ana ma waho aʻe o ka wēlau o ke kupe hope. Ua ʻike ʻia ia wahi he ala e holo ai ke ʻaumākua i ka wā e holo ana ka waʻa i ke kai.
I ka wā i ʻoki mua ʻia ai ka lāʻau no ke kaʻele, ua kālai ʻia he pihi (makuʻu) ma nā wēlau mua a me hope no ke hoʻopili ʻana i nā kaula huki. I ka wā e kūkulu ʻia ai ke kino o ka waʻa, ua hemo ka pihi ma ka ihu, akā, ua hoʻoikaika ʻia ka pihi o ka hope i ʻoi, a lilo ia i moamoa.
Kūanuenue:
ʻO nā ʻiako o ke waʻa kaulua i kapa ʻia he kūanuenue, he ʻano piʻo lākou, i mea e hoʻāla ai i ka pola e holo kiʻekiʻe ma luna o nā nalu. Hoʻohana pinepine ʻia ka lāʻau ʻōhiʻa no ka hana ʻana i kēia mau ʻiako, a ua kālai pono ʻia e kūlike me nā wae o ka waʻa.
No nā waʻa kaulua liʻiliʻi, ʻelua wale nō ʻiako; no nā waʻa nui, hiki ke loaʻa a hiki i ʻewalu a ʻoi aku paha.
Mo'o:
Nohoana:
ʻO nā moʻo he mau papa lāʻau i hoʻopili ʻia ma ka ʻaoʻao luna o ke kaʻele. Hoʻokiʻekiʻe nā moʻo i ke kino o ka waʻa ma luna o ke kai, a hoʻopale pū i ke kaʻele mai ke komo ʻana mai o ke kai.
Heluhelu Hou
.
ʻO ka ʻaoʻao luna o ke kaʻele, i kapa ʻia he niau, ʻo ia ka mea i pale ʻia e ka moʻo mai ka ʻino a me ka luku ʻana i kēlā me kēia lā. ʻAʻole pinepine i hana ʻia ka moʻo me ke koa, akā, ua hana ʻia me nā lāʻau ʻē aʻe e like me ka ʻahakea, kāwaʻu, a me ka ʻulu.
ʻO ke ʻano i hoʻopili ʻia ai ka moʻo i ke kaʻele, he ʻano kūikawā nō ia i ʻike ʻia ma Hawaiʻi.
More on Moʻo
Heluhelu Hou
Ua kau ʻia nā noho waʻa ma luna aʻe o ka papa lalo o ke kaʻele, a paʻa ma luna o nā papa liʻiliʻi i kapa ʻia he pepeiau. Hoʻokumu kēia ʻano i ka hiki i ka mea hoe ke hoʻokomo i hoʻokahi wāwae ma lalo o ka noho i ka wā e hoe ana, i mea e loaʻa ai ka ikaika no ka hoe ʻana.
Nā ʻAno Waʻa Hawaiʻi
Wa'a Kaukahi
Wa'a Kaulua
I ka wā i launa ai nā kānaka Hawaiʻi me nā haole, ʻelua ʻano waʻa. Ua like nō ke ʻano o kā lāua kūkulu ʻana, me ka ʻokoʻa nui, ʻo ia ka helu o nā kino. ʻO ke waʻa kaukahi, he kino hoʻokahi kona, a hoʻohana ʻia ka ama no ke kūpaʻa a me ka paʻa o ka waʻa. ʻO ka lua, ʻo ke waʻa kaulua, he waʻa me nā kino ʻelua.
Ma ka laulā, he pōkole iki ke waʻa kaukahi ma mua o ke waʻa kaulua, e ana ana mai ka 18 a i ka 35 kapuaʻi ka lōʻihi. ʻO nā waʻa kaulua i ʻike ʻia e nā haole, ua lōʻihi mai ka 30 kapuaʻi a ʻoi aku ma mua o ka 60 kapuaʻi. ʻO ke kino waʻa lōʻihi loa i ʻike ʻia e nā haole, he 107 kapuaʻi ka lōʻihi a he 5 kapuaʻi ka hohonu.
