Ke Kūkulu Waʻa
Herb Kane
ʻO ke kūkulu ʻana i ka waʻa, he hana hoʻomaʻemaʻe kino a he hana ʻuhane pū nō hoʻi. No ka Hawaiʻi, he mea koʻikoʻi ka hana pono ʻana a ka poʻe kālai waʻa, a me ke kōkua mai o ke ao ʻuhane, i ka holomua o ka waʻa.
ʻO ke kaʻina hana i hōʻike ʻia ma ʻaneʻi, e hōʻike ana i nā ʻanuʻu nui i hahai ʻia ma ke kūkulu ʻana i ka waʻa Hawaiʻi kuʻuna. ʻO kēlā me kēia kahuna kālai waʻa, he mau pule a me nā ʻaha hoʻolaʻa kūikawā kona, e like me nā ʻano hana pilikino o nā mea hana noʻeau. Eia naʻe, ke mau nei nā ʻanuʻu kumu i hōʻike ʻia ma ʻaneʻi ma waena o nā kumu ʻike like ʻole.
ʻO ke koho ʻana i ka lāʻau no ke kūkulu waʻa, ua hoʻomaka ia ma mua o ka hele ʻana i ka nahele. Ua hoʻi mua ka kahuna kālai waʻa i ka mua (hale pule), e noʻonoʻo a e pule i ke alakaʻi ʻuhane no kēia hana nui e hiki mai ana. Hiki i kēia wā hoʻomākaukau ke lawe i kekahi mau lā. ʻAʻole a hiki i ka wā i ʻike ai ke kahuna ua maʻemaʻe ka manaʻo a ua kū pono ke kūlana ʻuhane, a laila hoʻokumu ʻia ka hele ʻana i ka nahele.
He hanana kapu a koʻikoʻi ka hele ʻana i ka nahele. Ua hoʻokō pono ʻia nā pule a me nā mōhai kūpono, a ua mālama pono ʻia ke mahalo i ka nahele a me kona ʻano ʻuhane. Ua kākau nā mea ʻimi honua mua, ma waena o 1798 a me 1823, i nā Hawaiʻi e hele ana i uka he ʻumikūmālima a i ʻiwakālua mile mai kahakai aku e ʻimi i kahi lāʻau koa kūpono no ke kūkulu waʻa.
I ka wā i ʻike ʻia ai kekahi kumu lāʻau kūpono no ke kūkulu waʻa, noho iho ke kahuna kālai waʻa ma ke kumu o ia lāʻau e noʻonoʻo ai, a e hiamoe pū i laila. Ua ʻike ʻia he naʻauao ko ka lāʻau, a no laila, pono ke kahuna e kamaʻilio pū me ia.
ʻO ka lāʻau kūpono no ka waʻa, he iwakālua a i ka kanahā kapuaʻi ka lōʻihi, a he ma waena o ka ʻumikūmālima haneli a me ʻelua haneli makahiki kona ʻelemakule ʻana. No laila, i ka ʻoki ʻana i kēia kupuna lāʻau, pono e ʻae mai ka lāʻau iho.
Ua ʻeli ʻia ka poli o ka waʻa ma ka nahele, ʻaʻole i hoʻopau loa ʻia. Ua hoʻopaʻa ʻia nā kaula huki i ka makuʻu, a laila huki ʻia ka ʻiwi waʻa a hiki i kahakai. Hiki i kēia hana ke lawe i nā pule he nui a i ʻole nā mahina, e like me ka mamao o kahi i loaʻa ai ka lāʻau ma uka.
I ka wā i hoʻokomo ʻia ai ka waʻa i loko o ka hālau, ua ʻeli hou ʻia a hoʻonuanu ʻia e like me ka makemake, a ua wili mālie ʻia nā ʻaoʻao a pālahalaha. A laila, ua hoʻopili ʻia ka moʻo a me ke kupe, me nā ʻiako a me ka ama pū.
I ka wā i hoʻopau ʻia ai ka waʻa, ua hoʻāno ʻia a hoʻokuʻu ʻia i ke kai, a ua manaʻo ʻia he lālā ola nō ia o ka ʻohana o ka mea nona. He naʻauao kona, ka mea e hoʻokaʻawale ai iā ia mai ka moku maʻamau wale nō.
