Ke ʻano o ka nohona
Ua ulu mai ka nohona o nā kānaka Hawaiʻi ma waena o ke kai nui a me nā mokupuni liʻiliʻi, kū hoʻokahi, o kēia pae ʻāina. Ma muli o ia nohona, ua kupu mai kekahi ʻano noʻonoʻo kū hoʻokahi, ʻokoʻa loa mai ko nā lāhui i noho ma nā ʻāina nui.
ʻO kēia ʻano noʻonoʻo o nā kānaka o ke kai kekahi kumu nui i hoʻoikaika a i hoʻohālike i ka kūkulu ʻana a me ke hoʻohana ʻana i ka waʻa Hawaiʻi kuʻuna.
ʻO ke kai ke kulāiwi o ke kanaka Hawaiʻi.
ʻAʻole i ʻike ʻia ka moana he mea e hōʻea ʻole ai, a i ʻole he paepae e lanakila ʻia; he ʻāpana nui nō ia, he mea hānai i ke ola.
Ua hoʻokumu kēia ʻano ʻike honua i ke ʻano o nā moku i hana pū me ke kai, ʻaʻole hoʻi e hoʻoikaika e kūʻē iā ia.
ʻO ka waʻa iho nō ke kino a me ka ʻuhane o kēia pilina—he kino nō o ke akua kūpuna ʻo Kanaloa, ka mea nāna i hōʻike i ka mana o ke kai, a nāna hoʻi i hāʻawi mai i ka meaʻai a me ke kūʻokoʻa i ka lāhui Hawaiʻi.
ʻO ka ʻĀina ke Aliʻi
ʻAʻole i ʻike ʻia ka ʻāina maloʻo—nā mokupuni kū hoʻokahi me nā kumuwaiwai kūlohelohe liʻiliʻi—he mea e lilo a e kūʻai ʻia e ke kanaka; he kumu ola nō ka ʻāina a me ka wai hou.
Ua kapa nā kānaka Hawaiʻi i ka ʻāina i noho ʻia he ʻāina—ka mea nāna e hānai.
He ʻōlelo kaulana kā nā kūpuna: “He aliʻi ka ʻāina, he kauwā ke kanaka.” ʻO ia hoʻi, ʻo ka ʻāina ke aliʻi, ʻo ke kanaka kona kauwā.
.jpg)
Aʻole ke kanaka i ʻoi aku ma luna o nā mea ola a pau.
I ka nānā ʻana a nā kānaka Hawaiʻi i ke ao nei, ʻaʻole ke kanaka ma ke kikowaena o ke ao, ʻaʻole hoʻi ʻo ia ke haku; he ʻāpana wale nō ʻo ia o ke ao nei, a pili paʻa i nā mea a pau o loko.
Ma ke ʻano noho o nā kānaka Polenekia, ʻo ka hiapo ka mea i loaʻa ke kūlana kiʻekiʻe, a nona ka mālama ʻana i nā pokiʻi. ʻO nā pokiʻi hoʻi, no ia mālama ʻana, e lawelawe aku ana a e kōkua hoʻi i ka hiapo.
I ka wā kahiko, i ka wā i noho ʻia ai ke ao nei e nā ʻuhane wale nō, ua noho pū ʻo Wākea lāua ʻo Hoʻohōkūkalani. Hānau ʻia mai kā lāua keiki mua, ʻaʻole naʻe i ola pono; he pepe i piha ʻole. Ua kapa ʻia kona inoa ʻo Hāloa, a kanu ʻia ihola ma kahi kokoke i ko lāua hale.
Ma hope iho, kupu aʻe ke kalo ma kahi i kanu ʻia ai ua pepe lā. Ma hope o kekahi manawa, hānau hou ʻia mai he keiki kāne—ʻo ia ke kumu o nā kānaka. Ua kapa ʻia nō hoʻi kona inoa ʻo Hāloa.
Ma kēia moʻolelo, ʻo ke kanaka ka pokiʻi o ke kalo a me nā mea ola a pau o ke ao nei. No ia kūlana pokiʻi, he kuleana nō ko ke kanaka e mālama i ke kalo a me ke kūlohelohe; a i kona mālama ʻana, e hānai mai nō ke kūlohelohe iā ia.
ʻO ka ʻike hewa ʻana o nā malihini i ke ʻano noho Hawaiʻi ka mea i hānau ai i ka pilikia.
He mea nui ka ʻike ʻana ʻaʻole like nā mea i manaʻo ʻia he waiwai e nā kānaka ma nā wahi a pau o ke ao nei. Ua kupu mai nō ia mau mea mai loko mai o ka nohona o nā kānaka, a me ke ʻano o kā lākou nānā ʻana i ke ao. ʻO nā mea e pili ana i ke kai, i ka ʻāina, a me ke ola o ke kanaka, ʻo ia ke kumu e kupu ai ko lākou mau manaʻo a me nā mea i manaʻo ʻia he waiwai.
No ka laʻana, ma ka manaʻo o nā kānaka Hawaiʻi, he kapu ka ʻeleʻele—he hōʻailona ia no ke kumu a me ka hohonu, a he pili nō hoʻi i ka mana a me nā akua. E ʻike ʻia kēia ma ke kai hohonu a me ka lani pō, he mau mea nui i ke ola o nā kānaka o kēia mau mokupuni.
Ma ka ʻaoʻao ʻē aʻe, ma ka manaʻo haipule o nā kānaka ʻEulopa, ua pili ka keʻokeʻo i ka hemolele a me ka laʻa. ʻAʻole kēia e hōʻike ana i ka ʻoi o kekahi manaʻo ma luna o kekahi, akā, e hōʻike ana i ke ʻano o nā nohona like ʻole e kupu ai nā manaʻo ʻokoʻa no ka ʻoiaʻiʻo.
Pēlā nō hoʻi, ma ka nohona Hawaiʻi, ua ʻike ʻia ka hoʻokipa he mea anuanu, he mea hoʻoluʻolu—he mea e like me ka malu, ke makani, a me ka wai e hōʻoluʻolu ai i ke kino i waena o ka wela o kēia mau mokupuni.
Ma waena o nā haole, ua ʻōlelo ʻia ka hoʻokipa he mea wela. ʻO kēia mau ʻano ʻelua he hōʻike nō ia o ke aniau a me ke ʻano o ka nohona o nā kānaka.
Ma hope o ka hiki ʻana mai o Kapena Kuke i ka makahiki 1778, a me ka hiki ʻana mai o nā kālepa, nā mea lawaiʻa koholā, a me nā mikionali mai nā ʻāina ʻEulopa mai, ua ʻike hewa ʻia kekahi mau ʻaoʻao o ka nohona Hawaiʻi, ua wehewehe ʻē ʻia, a ua hōʻole ʻia e kekahi poʻe malihini i ʻike ʻole i ke ʻano o ka nohona a me ka noʻonoʻo o nā kānaka Hawaiʻi.
No laila, ua kupu mai nā kuhi hewa he nui, a ua lilo ia mau kuhi hewa i kumu o ka hoʻokaʻawale ʻana, ka nalowale ʻana o kekahi ʻike kuʻuna, a me nā pilikia e hoʻopilikia mau nei i ka nohona o kākou a hiki i kēia au e neʻe nei.
.jpg)
Ka ʻIke o ke Ao a me ke Kūlua o ke Kūlohelohe
Aia i loko o nā moʻolelo a me nā oli a ka lāhui Hawaiʻi nā kumu nui ʻelua i hoʻoikaika i ke kūkulu ʻana i ka waʻa Hawaiʻi. ʻO ka mea mua, ʻo ia ka ʻike he naʻauao ko nā mea a pau o ke ao nei; ʻo ka lua, ʻo ia ka ʻike ʻana he kūlua nā mana o ke kūlohelohe.
Hōʻike kēia mau ʻike i ke aloha hohonu a me ka mahalo no ke pili paʻa o nā mea a pau, a ʻo ia mau ʻike nō hoʻi ke kumu i alakaʻi ai i ka nohona o nā kānaka Hawaiʻi—ma ka hoʻokele, ka hana waʻa, a me ko lākou pilina me ke kai.
Kumulipo:
ʻO ke Kumulipo kekahi o nā oli hānau kaulana ʻekolu a ka lāhui Hawaiʻi. Ua haku ʻia ia ma luna o nā oli kahiko, a ua hoʻoponopono ʻia kona ʻano i ʻike ʻia i kēia wā ma kahi o ka makahiki 1700.
Ma loko o ke Kumulipo, ua hōʻike ʻia ke kumu o ke ao nei, ka puka ʻana mai o ke ola, a me ka hānau ʻana mai o ke kanaka.
Wahi a ka loea Hawaiʻi a me ke kumu kula nui ʻo Ruby Johnson: “ʻAʻole paha ka pahuhopu o nā kahuna Hawaiʻi nāna i haku i ke Kumulipo e wehewehe i ke ao ma ke ʻano ʻepekema; akā, he waiwai nō ke Kumulipo no ka maʻalahi o kāna hōʻike ʻana i ka pilina o ke ola a me ka holo ʻana o ka manawa.”
Hoʻokumu nō ke Kumulipo i ke kumu o ka ʻike Hawaiʻi e pili ana i ka pilina o nā mea a pau i loko o ke ao nei, a me ka ʻike hoʻi he naʻauao, he noʻonoʻo, a he ola nō ko nā mea a pau.
Heluhelu Hou
Heluhelu Hou
Ke Kūlua o nā Mana o ke Kūlohelohe
Ua ʻike nō nā kānaka Hawaiʻi kahiko he nui nā mea o ke ao nei i ʻike ʻia ma ke ʻano pālua—he mau mea kūʻē kekahi i kekahi—akā, pili pū nō kēlā me kēia i kona hoa kūʻē e hoʻokō ai i kona pono a e hoʻopiha ai i ka piha.
ʻO ka lokahi, a i ʻole ka nele o ka lokahi, ma waena o kēia mau mana o ke kūlohelohe, ʻo ia ke kumu e kupu ai nā kūlana maikaʻi a me nā kūlana ʻino.
Ke ʻAno o ka Manaʻo Hawaiʻi a me ke Kūkulu ʻana o nā Waiwai o ka Moʻomeheu
Hōʻike ke ʻano o ka noʻonoʻo o nā kānaka i ke kumu e ʻike ʻia ai nā waiwai o ka moʻomeheu, e like me ka mea pono a me ka mea hewa.
ʻO kēia mau waiwai nō ke kumu e hoʻohālike ai i ke ʻano o ka launa ʻana o nā kānaka kekahi i kekahi, a e alakaʻi ai hoʻi i kā lākou hana a me kā lākou hoʻoholo ʻana i kēlā me kēia lā.
Ma luna o ka waʻa—he wahi liʻiliʻi e noho pū ai nā kānaka he nui me nā ʻano like ʻole—he mea koʻikoʻi ka loaʻa ʻana o nā waiwai like e noho pono ai, a e paʻa ai ka huakaʻi.
