Ke ʻano o ka nohona
Ua ulu mai ka nohona o nā kānaka Hawaiʻi ma waena o ke kai nui a me nā mokupuni liʻiliʻi, kū hoʻokahi, o kēia pae ʻ āina. Ma muli o ia nohona, ua ulu mai kekahi ʻano noʻonoʻo kū hoʻokahi, ʻokoʻa loa mai ko nā lāhui i noho ma nā ʻāina nui. ʻO kēia ʻano noʻonoʻo o nā kānaka o ke kai kekahi mea nui i hoʻoikaika a i hoʻoʻano i ke kūkulu ʻana a me ke hoʻohana ʻana i ka waʻa Hawaiʻi kuʻuna.
ʻO ke kai ke kulāiwi o ke kanaka Hawaiʻi.
ʻAʻole i ʻike ʻia ka moana he mea e hōʻea ʻole ai, a i ʻole he paepae e lanakila ʻia, akā, he ʻāpana nui a hānai hoʻi o ke ola. Ua hoʻokumu kēia ʻano ʻike honua i ke ʻano o nā moku i hana pū me ka moana, ʻaʻole hoʻi e hoʻoikaika e hoʻoikaika ma luna ona. ʻO ka waʻa iho nō ka hōʻike kino a me ka ʻuhane o kēia pilina — he hōʻailona o ke akua kūpuna ʻo Kanaloa, ka mea nāna i hōʻike i ka mana o ke kai a hāʻawi i ka meaʻai a me ke kūʻokoʻa i ka poʻe Hawaiʻi.
ʻO ka ʻĀina ke Aliʻi
ʻAʻole i ʻike ʻia ka ʻāina maloʻo, he mau mokupuni kaʻawale me nā kumuwaiwai kūlohelohe liʻiliʻi, he mea e hiki ke lilo a e kūʻai ʻia e ke kanaka. Ua manaʻo ʻia ka ʻāina maloʻo a me ka wai hou he kumu ola. Ua kapa nā Hawaiʻi i ka ʻāina i noho ai lākou he ʻĀina, ʻo ia hoʻi ma ka ʻōlelo Pelekānia, “Ka mea e hānai ana.” He ʻōlelo kaulana kā nā Hawaiʻi, “He aliʻi ka ʻāina, he kauwā ke kanaka.” ʻO ia hoʻi, ʻo ka ʻāina ke aliʻi, ʻo ke kanaka kona kauwā.
.jpg)
Aʻole ke kanaka i ʻoi aku ma luna o nā mea ola a pau.
I ka nānā ʻana a ka poʻe Hawaiʻi i ke ao nei, ʻaʻole ke kanaka i noho ma ke kikowaena o ke ao, ʻaʻole hoʻi ʻo ia ka haku o ke ao. He ʻāpana wale nō ke kanaka o ke ao nei, a pili paʻa ʻo ia i nā mea a pau o loko o ia ao.
Ma ke ʻano noho o nā kānaka Polenekia, ʻo ka hānau mua (Hiapo) ka mea i loaʻa ke kūlana kiʻekiʻe, a nona hoʻi ka mālama ʻana i nā hoahānau ʻōpio (Pokiʻi). ʻO nā Pokiʻi hoʻi, no ka mālama ʻana a ka Hiapo iā lākou, e lawelawe aku lākou a e kōkua hoʻi i ka Hiapo.
I ka wā kahiko, i ka wā i noho ʻia ai ke ao nei e nā ʻuhane wale nō, ua noho pū ʻo Wākea lāua ʻo Hoʻohōkūkalani. Hānau ʻia mai kā lāua keiki mua, ʻaʻole naʻe i ola pono; he pepe hānau ʻole i piha. Ua kapa ʻia kona inoa ʻo Hāloa, a kanu ʻia ihola ma kahi kokoke i ko lāua hale.
Ma hope iho, kupu aʻe he kalo ma kahi i kanu ʻia ai ua pepe lā. Ma hope o kekahi manawa, hānau hou ʻia mai he keiki kāne. ʻO kēia keiki ka mea i lilo i kūpuna no nā kānaka. Ua kapa ʻia nō hoʻi kona inoa ʻo Hāloa.
Ma kēia moʻolelo, ʻo ke kanaka ka pokiʻi o ke kalo a me nā mea ola a pau o ke ao nei. No ia kūlana pokiʻi, pono ke kanaka e mālama i ke kalo a me ke kūlohelohe. A i kona mālama ʻana, e hānai mai nō ke kūlohelohe iā ia.
ʻO ka ʻike hewa ʻana o nā malihini i ke ʻano noho Hawaiʻi ka mea i hānau ai i ka pilikia.
He mea nui ka ʻike ʻana ʻaʻole like nā mea i manaʻo ʻia he waiwai e nā kānaka ma nā wahi a pau o ke ao nei. Ua kupu mai nō ia mau mea i loko o ka nohona o nā kānaka a me ke ʻano o kā lākou nānā ʻana i ke ao. ʻO nā mea e pili ana i ke kai, i ka ʻāina, a me ke ola o nā kānaka, ʻo ia ke kumu e kupu ai ko lākou mau manaʻo a me nā mea i manaʻo ʻia he waiwai.
No ka laʻana, ma ka manaʻo o nā kānaka Hawaiʻi, he kapu ka ʻeleʻele, no ka mea he hōʻailona ia o ke kumu a me ka hohonu, a he pili nō hoʻi i ka mana a me nā akua. E ʻike ʻia kēia ma ke kai hohonu a me ka lani pō, nā mea nui i ke ola o nā kānaka o kēia mau mokupuni.
Ma ka ʻaoʻao ʻē aʻe, ma ka manaʻo haipule o nā kānaka ʻEulopa, ua pili ka keʻokeʻo i ka hemolele a me ka laʻa. ʻAʻole kēia e hōʻike ana i ka ʻoi o kekahi manaʻo ma luna o kekahi, akā, e hōʻike ana i ke ʻano o nā nohona like ʻole e haku ai i nā manaʻo ʻokoʻa no ka ʻoiaʻiʻo.
Pēlā nō hoʻi, ma ka nohona Hawaiʻi, ua manaʻo ʻia ka hoʻokipa he mea anuanu a he mea hoʻoluʻolu, no ka mea, e hōʻike ana ia i ka hoʻomaha i loaʻa ma ka malu, ke makani, a me ka wai i waena o ka wela o kēia mau mokupuni.
Ma waena o nā haole, ua ʻōlelo ʻia ka hoʻokipa he mea wela. ʻO kēia mau manaʻo ʻelua he hōʻailona nō ia o ke aniau a me ke ʻano o ka nohona o nā kānaka.
Ma hope o ka hiki ʻana mai o Kapena Kuke i ka makahiki 1778, a me ka hiki ʻana mai o nā kālepa, nā mea lawaiʻa koholā, a me nā mikionali mai nā ʻāina ʻEulopa mai, ua ʻike hewa ʻia kekahi mau ʻaoʻao o ka nohona Hawaiʻi, ua wehewehe ʻē ʻia hoʻi, a ua hōʻole ʻia e kekahi poʻe malihini i ʻike ʻole i ke ʻano o ka nohona a me ka manaʻo o nā kānaka Hawaiʻi.
No laila, ua kupu mai nā kuhi hewa he nui, a ua lilo ia mau kuhi hewa i kumu o ka hoʻokaʻawale ʻana, ka nalowale ʻana o kekahi ʻike kuʻuna, a me nā pilikia e hoʻopilikia mau nei i ka nohona o kākou a hiki i kēia wā.
.jpg)
Ka ʻIke o ke Ao a me ke Kūlua o ke Kūlohelohe
Aia i loko o nā moʻolelo a me nā oli a ka lāhui Hawaiʻi nā kumu nui ʻelua i hoʻoikaika loa i ke kūkulu ʻana i ka waʻa Hawaiʻi. ʻO ka mea mua, ʻo ia ka manaʻo he naʻauao ko nā mea a pau o ke ao nei; ʻo ka lua, ʻo ia ka ʻike ʻana he kūlua nā mana o ke kūlohelohe.
Hōʻike kēia mau manaʻo i ke aloha hohonu a me ka mahalo no ke pili ʻana o nā mea a pau, a ʻo ia mau manaʻo nō hoʻi ka mea i alakaʻi i ka nohona o ka poʻe Hawaiʻi ma ka hoʻokele, ka hana waʻa, a me ko lākou pilina me ke kai.
Kumulipo:
ʻO ka Kumulipo kekahi o nā oli hānau kaulana ʻekolu a ka lāhui Hawaiʻi. Ua haku ʻia ia ma luna o nā oli kahiko, akā, ua hoʻoponopono ʻia kona ʻano i ʻike ʻia i kēia wā ma kahi o ka makahiki 1700.
Ma loko o ka Kumulipo, ua hōʻike ʻia ke kumu o ke ao nei, ka puka ʻana mai o ke ola, a me ka hānau ʻana mai o ke kanaka.
Wahi a ka loea Hawaiʻi a me ke kumu kula nui ʻo Ruby Johnson: “ʻAʻole paha ka pahuhopu o nā kahuna Hawaiʻi nāna i haku i ka Kumulipo e wehewehe i ke ao ma ke ʻano ʻepekema; akā, he waiwai nō ka Kumulipo no ka maʻalahi o kāna wehewehe ʻana i ka pilina o ke ola a me ka holo ʻana o ka manawa kosimika.”
Hoʻokumu pū ka Kumulipo i ke kumu o ka manaʻo Hawaiʻi e pili ana i ka pilina o nā mea a pau i loko o ke ao nei, a me ka manaʻo hoʻi he ʻike, he noʻonoʻo, a he ola nō hoʻi ko nā mea a pau o ke ao nei.
Heluhelu Hou
Heluhelu Hou
Ke Kūlua o nā Mana o ke Kūlohelohe
Ua ʻike nō nā Hawaiʻi kahiko he nui nā mea o ke ao nei i ʻike ʻia ma ke ʻano pālua—he mau mea kūʻē kekahi i kekahi—akā, ua hilinaʻi kēlā me kēia ma luna o kona hoa kūʻē e hoʻokō ai i kona pono a e hoʻokumu ai i ka piha.
ʻO ka lokahi, a i ʻole ka nele o ka lokahi, ma waena o kēia mau ikaika o ke kūlohelohe, ʻo ia ka mea e hānau ai i nā kūlana maikaʻi a me nā kūlana ʻino.
Ke ʻAno o ka Manaʻo Hawaiʻi a me ke Kūkulu ʻana o nā Waiwai o ka Moʻomeheu
Hōʻike ke ʻano o ka manaʻo o nā kānaka i ke kumu e wehewehe ʻia ai nā waiwai o ka moʻomeheu, e like me ka mea maikaʻi a me ka mea hewa.
ʻO kēia mau waiwai nō ke kumu e hoʻohālike ai i ke ʻano o ka launa ʻana o nā kānaka kekahi i kekahi, a e alakaʻi ai hoʻi i kā lākou hana a me kā lākou hoʻoholo ʻana i kēlā me kēia lā.
Ma luna o ka waʻa—he wahi liʻiliʻi e noho pū ai nā kānaka he nui me nā ʻano like ʻole—he mea koʻikoʻi loa ka loaʻa ʻana o nā waiwai like e hiki ai ke noho pono a e paʻa ai ka huakaʻi.
